Jak często kosić trawnik, żeby było wygodnie i bezpiecznie dla ludzi, a jednocześnie przyjaźnie dla przyrody? Czy rzadsze koszenie oznacza większe ryzyko kleszczy? Odpowiedzi na te pytania przez ostatnie trzy lata poszukiwał interdyscyplinarny zespół Uniwersytetu Jagiellońskiego w badaniu "Kosić czy nie kosić?" realizowanym na terenie Kampusu 600-lecia Odnowienia UJ w ramach flagowego projektu Campus Living Lab. Useful Research HUB.
Na III Kampusie UJ wyznaczono 72 poletka eksperymentalne, na których stosowano różne reżimy koszenia. W miarę upływu czasu w sezonie zaczęły wyraźnie różnić się wyglądem i funkcjonowaniem ekosystemu trawnika, co stało się podstawą do porównań w warunkach rzeczywistych, a nie laboratoryjnych. W ramach eksperymentu naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego zbierali dane dotyczące roślin, liczebności różnych grup owadów, obserwowali aktywność mezofauny glebowej, mierzyli różnorodność taksonomiczną występujących w glebie bakterii i grzybów, a także sprawdzali zmiany właściwości fizykochemicznych gleby i warunków temperaturowo-wilgotnościowych. Analizowali też stan zanieczyszczenia gleby substancjami ropochodnymi i metalami ciężkimi.
Badacze doszli do wniosku, że z pewnością nie warto kosić trawników częściej niż raz w miesiącu, a najlepiej jeszcze rzadziej. Jeśli już musimy to robić, warto kosić mozaikowo, czyli tylko wybrane fragmenty i pozostawiać miejsca niekoszone. W efekcie tego powstaje "mozaika" obszarów o różnej wysokości roślinności, sprzyjająca występowaniu organizmów o zróżnicowanych potrzebach środowiskowych. Zbyt częste koszenie powoduje, że odsłonięta gleba traci swoją strukturę i funkcjonalność oraz szybciej się nagrzewa. Z drugiej strony trzeba pamiętać, że całkowita rezygnacja z koszenia zagraża bioróżnorodności, tworząc m.in. wrota dla gatunków inwazyjnych. Co ciekawe, według dotychczasowych wyników badań kleszcze występują na trawnikach koszonych zarówno rzadko, jak i intensywnie.
Projekt od początku realizowano w logice 5-krotnej helisy, w której równorzędnymi "aktorami" są: nauka, sektor publiczny, sektor prywatny, społeczeństwo oraz przyroda. Oznaczało to, że oprócz prowadzenia badań terenowych, równie ważne było współtworzenie rozwiązań z użytkownikami i instytucjami oraz testowanie ich w realnych warunkach kampusu, który dzięki temu stał się "żywym laboratorium". Przyroda była tu nie tłem, lecz aktywnym partnerem. Jej reakcje na różne reżimy koszenia obserwowane na poletkach wyznaczały granice sensownych działań i dostarczały argumentów do rekomendacji.
Istotnym filarem projektu były zogniskowane wywiady grupowe (FGI) z czterema zespołami interesariuszy: sektorem publicznym, pozarządowym, mieszkańcami (w tym działkowcami) oraz sektorem prywatnym (firmy koszące i utrzymujące zieleń). Spotkania pozwoliły rozpoznać potrzeby, obawy i doświadczenia związane z koszeniem, a także wskazały tematy wymagające szerszej edukacji (m.in. kleszcze, alergeny, estetyka i "porządek", gatunki inwazyjne, strefowanie koszenia). FGI stały się też przestrzenią sieciowania interesariuszy i budowania relacji wykorzystywanych na kolejnych etapach prac.
Wyniki badań przyrodniczych i społecznych przełożono na praktyczne narzędzie - aplikację internetową "Kosić czy nie kosić?", która pełni funkcję edukacyjną i wspiera decyzje dotyczące utrzymania zieleni: zawiera treści edukacyjne, mapy, quizy oraz umożliwia wykonanie dwóch interaktywnych eksperymentów online. Dzięki formie internetowej jest ona dostępna bez instalacji i może być wykorzystywana także w pracy szkół i edukatorów.
